David van Bernini: beeld, gezicht en waar het staat in Rome

De David van Bernini is een levensgroot marmeren beeld, 170 cm hoog, dat Gian Lorenzo Bernini in 1623 en 1624 maakte voor kardinaal Scipione Borghese. Het toont de bijbelse herder David op het moment dat hij de slinger zwaait om de steen te werpen die Goliath zal vellen. Het beeld staat midden in zaal 2 van de Galleria Borghese in Rome. Het is het enige bijbelse onderwerp onder de beelden die Bernini voor de kardinaal maakte.

Het moment dat Bernini koos

Het verhaal komt uit het eerste boek Samuël. Goliath, de voorvechter van de Filistijnen, daagt het leger van koning Saul uit om de oorlog in een tweegevecht te beslissen. De jonge herder David neemt de uitdaging aan en doodt hem met een steen uit zijn slinger.

Bernini laat David zien een ogenblik voordat de steen vertrekt. Zijn lichaam is gedraaid, zijn armen spannen de slinger, zijn gezicht is verbeten van inspanning. Tussen zijn benen liggen twee voorwerpen op de grond:

• Het harnas van Saul. De koning had het David gegeven, die het achterliet omdat het te zwaar was. Het dient tegelijk als derde steunpunt dat de gewaagde houding in evenwicht houdt.
• Een harp. Die is Davids gebruikelijke attribuut, want na de overwinning zal hij een psalm zingen. Hier eindigt ze in een adelaarskop, een van de wapendieren van de familie Borghese. Het museum leest dat als een buiging voor de opdrachtgever in een tijd waarin het fortuin van de familie van de nieuwe paus afhing.

De opdracht begon niet bij Borghese. In maart 1623 vroeg kardinaal Montalto Bernini om een David voor zijn eigen villa. Montalto stierf in juni van dat jaar, en Scipione Borghese nam de opdracht over. Bernini legde Apollo en Daphne opzij om hem te hakken, en zijn biograaf Filippo Baldinucci schrijft dat hij hem in zeven maanden voltooide.

Barok tegenover renaissance: Bernini en Michelangelo

De bekendste David voor Bernini is de kolossale marmeren figuur van Michelangelo in Florence, gemaakt van 1501 tot 1504. De twee pakken het precies tegenovergesteld aan.

	David van Michelangelo	David van Bernini
Datum	1501-1504	1623-1624
Moment	Voor het gevecht: staand, de vijand in het oog	Tijdens het gevecht: de worp zelf
Houding	Staand, stevig op beide benen	Gedraaid, uit balans, midden in de beweging
Ruimte	Op zichzelf staand, van voren gezien	Reikt de ruimte in; de kijker staat waar Goliath zou staan

De catalogus van het museum zegt het duidelijk: Michelangelo toonde David in de traditionele staande houding, stevig op zijn benen, klaar om de vijand tegemoet te treden. Bernini veranderde het beeld en toonde de held in actie, met het lichaam uit balans en gedraaid. Wikipedia voegt eraan toe dat werpende figuren in de beeldhouwkunst na de oudheid zeer zeldzaam waren. Eerdere Davids van Donatello en Verrocchio tonen de overwinning erna.

Het beeld reikt ook de ruimte van de kijker in. Davids tenen steken over de rand van de sokkel. Het kijkpunt dat Bernini voor ogen had, zette de bezoeker er recht voor, op de plaats van Goliath, zodat je de worp op je af ziet komen. Onderzoekers noemen mogelijke voorbeelden: de Polyphemus van Annibale Carracci die op het plafond van het Palazzo Farnese een rotsblok gooit, en de antieke Borghese-gladiator, die toen in dezelfde villa stond en nu in het Louvre is.

Grootte, gezicht en het zelfportret

Grootte en materiaal: 170 cm hoog, van wit marmer dat de catalogus van het museum als waarschijnlijk uit Carrara vermeldt. Dat is levensgroot, geen kolossaal beeld.

Het gezicht: David fronst hevig en bijt op zijn onderlip. Wikipedia merkt op dat zulke extreme emoties nieuw waren in de beeldhouwkunst. Tegelijk volgt het gezicht een toenmalige conventie voor krijgershoofden, het ‘leeuwengezicht’ met wijkend voorhoofd, zware wenkbrauwen en gebogen neus.

Het zelfportret: volgens de vroege bronnen is het Bernini’s eigen gezicht. Baldinucci schrijft dat kardinaal Maffeo Barberini graag de spiegel vasthield waarin de jonge beeldhouwer zijn eigen gezicht bestudeerde. Bernini’s zoon Domenico vertelt hetzelfde verhaal. Barberini werd in 1623, nog voor het beeld klaar was, tot paus Urbanus VIII gekozen. Het museum geeft het verhaal weer als wat de bronnen zeggen.

De achterkant: David was bedoeld voor een plek tegen de muur. Zijn rug bleef onafgewerkt, en een deel van zijn linkerhiel ontbrak tot een moderne restauratie het aanvulde.

Waar de David in de galerie staat

De David van Bernini staat midden in zaal 2, nu de Zaal van David genoemd, op de begane grond. Vroeger heette de ruimte de Zaal van de Zon, naar de Val van Phaëton die Francesco Caccianiga tussen 1775 en 1777 op het plafond schilderde.

Het beeld is verschillende keren verhuisd. Eerst stond het tegen een muur in de huidige zaal 1. In 1821 kwam het in zaal 3, daarna in de loggia op de bovenverdieping, daarna in de hoofdzaal en ten slotte midden in zaal 2.

Kijk ook naar de muren. In zaal 2 hangt het schilderij David met het hoofd van Goliath van Battistello Caracciolo, dezelfde held na het gevecht. De David met het hoofd van Goliath van Caravaggio hangt in zaal 8, de Zaal van Silenus. Dat zijn drie Davids in één bezoek.

De David zien tijdens je bezoek

De Galleria Borghese werkt met vaste tijdsloten van twee uur. De toegang is aan het begin van elk uur, voor elk ticket is reserveren verplicht, en het tijdslot van 17.45 uur duurt maar 1 uur en 15 minuten. De David staat op de begane grond tussen Pauline Bonaparte van Canova in zaal 1 en Apollo en Daphne in zaal 3.

Het officiële ticket kost € 18 (€ 16 + € 2 reserveringskosten). Het wordt niet terugbetaald. Alternatieven zijn een rondleiding vanaf € 49 per persoon of een ticket met gereserveerd tijdslot vanaf € 41; bij beide vermeldt het aanbod gratis annuleren tot 24 uur vooraf. Vergelijk ze allemaal op de pagina tickets en rondleidingen.

Waar de David staat tussen de andere werken, lees je in onze gids over de beelden van Bernini in de Galleria Borghese.