Pauline Bonaparte als Venus Victrix: het beeld van Canova

Pauline Bonaparte als Venus Victrix is een marmeren portret van Napoleons zus Pauline Bonaparte, dat Antonio Canova tussen 1804 en 1808 in Rome maakte. Pauline rust halfnaakt op een rustbank en houdt de gouden appel vast die haar tot Venus maakt, de winnares van het oordeel van Paris. Haar echtgenoot, prins Camillo Borghese, gaf de opdracht. Het beeld staat in zaal 1 van de Galleria Borghese, die naar haar de Zaal van Paolina heet.

Wie Pauline Bonaparte was

Pauline Bonaparte (1780-1825) werd als Maria Paola Buonaparte geboren in Ajaccio op Corsica, als zesde kind van Carlo Buonaparte en Letizia Ramolino. Haar oudere broer was Napoleon, en ze zou zijn lievelingszus zijn geweest.

Haar leven in het kort:

• 1797: Napoleon laat haar trouwen met generaal Charles Leclerc. Hun zoon Dermide wordt in 1798 geboren.
• 1801-1802: ze vergezelt Leclerc naar Saint-Domingue (nu Haïti), waar hij in november 1802 aan de koorts sterft.
• 1803: ze trouwt met Camillo Borghese, 6e prins van Sulmona, een Romeinse edelman. Napoleon, toen Eerste Consul, wilde de band met een oude Romeinse familie.
• 1804: haar enige kind, Dermide, sterft in Frascati.
• 1814: na de val van Napoleon bezoekt ze hem als enige van zijn broers en zussen in ballingschap op Elba.
• 1825: ze sterft in Florence, drie maanden na de verzoening met Camillo.

In Parijs en Rome stond ze bekend als schandaalfiguur, en dat is een reden waarom het beeld zoveel opzien baarde.

De opdracht en het schandaal

Camillo Borghese bestelde het portret in 1804 bij Canova, en volgens het museum werd het op 15 mei 1808 betaald met 6.000 scudi. Het huwelijk was niet gelukkig, maar Camillo wendde zich tot de beroemdste beeldhouwer van zijn tijd.

Canova beeldde haar af als Venus na het oordeel van Paris. In de mythe gaf de Trojaanse prins Paris een gouden appel aan Venus en niet aan Juno of Minerva, omdat zij de mooiste godin was; die appel ligt in haar linkerhand. Wikipedia merkt op dat de Borghese hun afstamming via haar zoon Aeneas, de legendarische stamvader van de Romeinen, terugvoerden op Venus.

De naaktheid deed de tongen loskomen. Verschillende verhalen, allemaal overgeleverd en niet bewezen, vertellen:

• Canova zou eerst hebben voorgesteld haar gekleed af te beelden als Diana, de maagdelijke jageres, en Pauline zou hebben gelachen dat niemand dat zou geloven.
• Gevraagd hoe ze zo schaars gekleed kon poseren, zou ze hebben gezegd dat het atelier met een kachel werd verwarmd.

Het museum maakt duidelijk dat het beeld een geïdealiseerd portret is in de ‘bevallige’ stijl van Canova, en Wikipedia merkt op dat alleen het hoofd een realistische gelijkenis is. Of ze werkelijk naakt poseerde, staat tot vandaag ter discussie.

Hoe Canova het beeld hakte

Pauline ligt op twee kussens en een zachte matras op een gedrapeerde rustbank van het type ‘Agrippina’. Haar rechterhand steunt haar hoofd, de linker houdt de appel vast. Haar houding doet denken aan Etruskische en Romeinse figuren die op sarcofaagdeksels liggen, en aan de liggende Venusfiguren van de Venetiaanse schilderkunst uit de 16e eeuw.

De catalogus van het museum legt de methode uit. Canova liet het overbrengen van het levensgrote gipsmodel naar het marmer aan zijn assistenten over en hield de laatste polijstbeurt voor zichzelf. Hij werkte het oppervlak af met acqua di rota, het water dat op een slijpsteen druppelt om het gereedschap te koelen, en dat het marmer een rozige glans gaf. Het museum merkt op dat het effect bij kaarslicht het mooist was.

Een paar details om op te letten:

• De matras. Die lijkt onder haar gewicht mee te geven. Het museum verbindt dat met de door Bernini gehakte matras voor de antieke Hermafrodiet uit dezelfde collectie, die net aan Napoleon werd verkocht terwijl Canova aan het werk was. Canova was tegen de verkoop geweest.
• De rustbank. Die verbergt een in Turijn gebouwd mechanisme waarmee het beeld kan draaien, zodat je het van alle kanten ziet. Bij de restauratie van 1997 werd het weer werkend gemaakt. De leeuwenpoten kwamen er pas in 1953 bij.
• Het model. Het originele gipsmodel, nog met de meetpunten voor het overbrengen naar het marmer, staat in de Gipsoteca Canova in Possagno. De voorstudies zijn in het Stedelijk Museum van Bassano.

Grootte: volgens de catalogus van het museum is de figuur 92 cm hoog, met de rustbank 160 cm, van Carrara-marmer.

Waar het beeld staat

Het beeld kwam niet meteen in de villa. In 1809 ging het naar Turijn, waar Camillo gouverneur was. In 1814 werd het vanuit Genua terug naar Rome verscheept en in het Palazzo Borghese getoond, zelfs ‘s nachts verlicht door fakkels. In 1838 kwam het in de villa, eerst in de Zaal van Helena en Paris, de huidige zaal 19. In 1889 kreeg het zijn huidige plek in zaal 1, de Zaal van Paolina, op de begane grond.

De zaal werd gekozen vanwege het plafond. Domenico de Angelis schilderde er in 1779 het Oordeel van Paris, omringd door scènes uit de verhalen van Venus en Aeneas. Voor de aankoop door Napoleon heette de ruimte de Zaal van de Vaas, naar de antieke Borghese-vaas, die nu in het Louvre staat.

Pauline Bonaparte tijdens je bezoek

De Galleria Borghese laat bezoekers binnen in vaste tijdsloten van twee uur van maximaal 180 mensen, en voor elk ticket is reserveren verplicht. Tassen groter dan 21 x 15 cm moeten eerst naar de garderobe. Foto’s zonder flits zijn toegestaan.

Het officiële ticket kost € 18 (€ 16 + € 2 reserveringskosten) en wordt niet terugbetaald. Het ticket met audiogids vanaf € 39 of de rondleiding vanaf € 49 geven uitleg in de zaal. Bij beide vermeldt het aanbod gratis annuleren tot 24 uur vooraf. Alle opties vind je op de pagina tickets en rondleidingen.

De andere werken waarvoor de meeste bezoekers komen, vind je bij Pauline Bonaparte van Canova in de Galleria Borghese en in de rest van onze lijst met meesterwerken, van Bernini tot Caravaggio.