Apollo en Daphne van Bernini: het verhaal en het beeld

Apollo en Daphne is een levensgrote marmergroep van Gian Lorenzo Bernini, gemaakt tussen 1622 en 1625 voor kardinaal Scipione Borghese. Het beeld toont het moment uit de Metamorfosen van Ovidius waarop de nimf Daphne, op de vlucht voor de god Apollo, in een laurierboom verandert. Het is 243 cm hoog, van Carrara-marmer en staat nog altijd in de villa waarvoor het werd gemaakt: in zaal 3 van de Galleria Borghese in Rome, die naar het beeld is genoemd.

Het verhaal in de Metamorfosen van Ovidius

Het verhaal van Apollo en Daphne staat in het eerste boek van de Metamorfosen, het Latijnse gedicht over gedaanteverwisselingen dat Ovidius begin 1e eeuw n.Chr. schreef. Het is de Romeinse versie van een Griekse mythe: Apollo is de god van de zon, de muziek en de poëzie, Daphne een nimf, dochter van de riviergod Peneus en gezellin van Diana, de godin van de jacht.

Cupido zet alles in gang. Apollo, trots op zijn boog, bespot de pijlen van de kleine god, en Cupido neemt wraak met twee schoten. De catalogus van de Galleria Borghese vat het zo samen: een gouden pijl laat Apollo verliefd worden op Daphne, een loden pijl laat Daphne elke liefde afwijzen. Apollo achtervolgt haar. Ze rent tot haar krachten het begeven en smeekt dan haar vader het lichaam te veranderen dat de begeerte van de god heeft gewekt.

Haar gebed wordt meteen verhoord. Bij Ovidius sluit schors zich om haar borst, wordt haar haar gebladerte, worden haar armen takken en schieten haar voeten wortel. Apollo houdt ook van de boom nog. Hij maakt de laurier tot zijn boom: die moet zijn haar, zijn lier en de Romeinse veldheren bij hun triomftochten bekransen en altijd groen blijven. Daarom werd de lauwerkrans het teken van dichters en overwinnaars.

Hoe Bernini de gedaanteverwisseling in marmer hakte

Bernini koos precies de seconde waarop de verandering gebeurt. Apollo heeft Daphne net ingehaald. Zijn rechtervoet staat op de grond, de linker is nog in de lucht, zijn mantel waait van het rennen achter hem aan. Zijn linkerhand grijpt naar haar lichaam en raakt in plaats daarvan schors. Daphnes armen schieten omhoog, haar gezicht draait naar hem terug, maar haar tenen zijn al wortels, haar vingers en haren al laurierbladeren.

Aan de hand van de documenten van het museum kun je het werk stap voor stap volgen:

• 2 augustus 1622: het marmerblok wordt gekocht.
• 1623: het werk ligt ongeveer een jaar stil terwijl Bernini voor dezelfde opdrachtgever zijn David hakt.
• 1624: de betalingen aan de beeldhouwer beginnen weer.
• Uiterlijk maart 1625: de sokkel van steenhouwer Agostino Radi is klaar.
• Augustus 1625: de groep wordt in de villa geplaatst.
• 24 november 1625: laatste betaling. Bernini ontving in totaal 1.000 scudi.

Het was de laatste van de grote marmergroepen die Bernini voor Scipione Borghese maakte. Ze ontstond na de Roof van Proserpina, die de kardinaal in 1622 weggaf, en ongeveer tegelijk met de David.

De catalogus schrijft het effect toe aan eenvoudig gereedschap dat met groot vakmanschap werd gebruikt. Een boor opent de ruimtes tussen de vingers die bladeren worden en de tenen die wortels worden, en maakt de losse haarlokken vrij. Een tandbeitel geeft de schors haar structuur. Verschillende graden van polijsten scheiden huid van stof. Bij de restauratie in 1997 ontdekten de restauratoren dat Bernini de dunste delen in gipskussens had gewikkeld om ze tijdens het werk aan de rest tegen trillingen te beschermen; aan het eind haalde hij de kussens weg.

Bernini werkte niet alleen. De schrijver Giovanni Battista Passeri schreef in de 17e eeuw enkele details toe aan Bernini’s begaafde assistent Giuliano Finelli. Na nauwkeurig onderzoek van het beeld omschrijft het museum Finelli’s aandeel nu als algemene hulp van de werkplaats, niet als het maken van bepaalde delen.

Wat het beeld betekent

De groep moest een naakte heidense mythe in het huis van een kardinaal rechtvaardigen, en dat doet de sokkel. Die draagt een cartouche in de vorm van een drakenhuid met twee Latijnse verzen van kardinaal Maffeo Barberini, de latere paus Urbanus VIII. Het eerste luidt “Quisquis amans sequitur fugitivae gaudia formae”: wie verliefd de genoegens van vluchtige schoonheid najaagt. Het tweede vers eindigt ermee dat deze minnaar zijn handen vol bladeren en bittere bessen heeft. Al eind 15e eeuw stond Daphne voor de deugd die aan de verleiding ontsnapt en zuiver blijft, altijd groen zoals de laurier.

De catalogus van het museum leest er nog een tweede boodschap in: Apollo en de laurier eren de kardinaal zelf en zijn nieuwe villa als plek van kunst en plezier.

Bernini greep ook terug op beroemde voorbeelden. Zijn Apollo volgt tot aan de sandalen de antieke Apollo van Belvedere in het Vaticaan. De catalogus wijst daarnaast op de vluchtende Acis van Annibale Carracci op het plafond van het Palazzo Farnese. Daphnes gezicht doet denken aan de schreeuwende moeder in de Kindermoord te Bethlehem van Guido Reni. Reni was de favoriete schilder van Scipione Borghese.

Details om op te letten: vingers, schors en inscriptie

Als je voor de groep staat, let dan op het volgende:

• Daphnes vingers. Elke vinger eindigt in dunne, vrijstaande laurierbladeren.
• Apollo’s hand. Die ligt op Daphnes heup, precies waar de schors zich over haar huid sluit.
• Haar tenen. Ze worden wortels die zich in de grond vastklauwen.
• De twee cartouches. De drakenhuid-cartouche met het vers van Barberini is er sinds 1625. Een tweede in de vorm van een adelaar met verzen van Ovidius kwam er in de jaren 1780 bij.
• De onafgewerkte achterkant. Sommige vlakken die volgens Bernini’s plan niemand zou zien, bleven ruw. Je ziet ze nu omdat de groep midden in de zaal staat.
• Het plafond. De gewelfschildering van Pietro Angeletti uit de jaren 1780 laat zien hoe Cupido Apollo en Daphne met zijn twee pijlen raakt, met in het midden de gedaanteverwisseling.

Waar de groep in de Galleria Borghese staat

Apollo en Daphne staat in zaal 3, de Zaal van Apollo en Daphne, op de begane grond bij de beeldencollectie. Bernini zette de groep tegen de muur naast de kapel. Bezoekers kwamen aan Apollo’s rechterkant binnen, zagen dus eerst de achtervolging en pas als laatste Daphnes veranderende lichaam.

Eind 18e eeuw liet prins Marcantonio IV Borghese de villa onder de architect Antonio Asprucci opnieuw inrichten. De belangrijkste beelden kwamen in het midden van hun zalen. Apollo en Daphne was het enige moderne werk dat zo werd verplaatst, en op advies van de beeldhouwer Vincenzo Pacetti werd het in 1785 in zijn huidige richting gedraaid. Toen kwam ook de tweede cartouche erbij. De inrichting van de zaal van 1780 tot 1785 werd rond de groep ontworpen.

Door de verhuizing ging de kijkhoek die Bernini bedoelde verloren, maar daardoor kun je nu helemaal om de groep heen lopen. In de zaal staan nog twee werken over Apollo: een kolossaal marmeren hoofd van de god uit de 2e eeuw v.Chr. en het schilderij Apollo en Daphne van Dosso Dossi. Ook Dossi’s Melissa hangt hier.

De groep staat sinds 1625 in de villa. De Italiaanse staat kocht haar in 1902 met de rest van de collectie Borghese.

Apollo en Daphne tijdens je bezoek

Elk bezoek aan de Galleria Borghese verloopt in een vast tijdslot van twee uur. De toegang is op het hele uur, maximaal 180 mensen per tijdslot, en reserveren is zelfs voor gratis tickets verplicht. De zalen 1 tot 4 liggen allemaal op de begane grond, zodat je Pauline Bonaparte van Canova, de David van Bernini en Apollo en Daphne dicht bij elkaar ziet. Foto’s zijn toegestaan zonder flits en statief.

Het officiële ticket kost € 18 (€ 16 + € 2 reserveringskosten). Het wordt niet terugbetaald en kan niet worden omgeboekt. De verlaagde en gratis categorieën staan op de pagina over de ticketprijs. Wil je dat iemand je de beelden in de zaal uitlegt: de rondleiding is er vanaf € 49 per persoon, met gereserveerd tijdslot. Het ticket met audiogids is er vanaf € 39. Bij beide vermeldt het aanbod gratis annuleren tot 24 uur vooraf. Alle opties staan op de pagina tickets en rondleidingen.

Apollo en Daphne hoort bij de korte lijst werken waarvoor de meeste bezoekers komen. De andere en waar ze hangen vind je bij de meesterwerken van de Galleria Borghese.