Porwanie Prozerpiny Berniniego w Galerii Borghese

Porwanie Prozerpiny to marmurowa grupa Gian Lorenza Berniniego, wyrzeźbiona w latach 1621 i 1622 dla kardynała Scipione Borghese. Przedstawia Plutona, boga podziemi, uprowadzającego Prozerpinę, która walczy, by się wyrwać, a u jego stóp trójgłowego psa Cerbera. Ma 255 cm wysokości bez cokołu i stoi na środku sali 4, Sali Cesarzy, w Galerii Borghese w Rzymie. Bernini miał 23 lata, gdy ją ukończył.

Mit

Historię opowiadają rzymscy poeci: Owidiusz w V księdze Metamorfoz i Klaudian w poemacie Porwanie Prozerpiny. Prozerpina, córka Jowisza i Cerery, bogini urodzajów, zbiera kwiaty nad jeziorem Pergusa koło Enny na Sycylii. Pluton wyłania się spod ziemi i porywa ją do swojego królestwa.

Cerera, oszalała z rozpaczy, pozwala, by ziemia wyschła, a zbiory przepadły. Interweniuje Jowisz i zostaje zawarta umowa: Prozerpina spędzi pół roku z matką, a pół z Plutonem. Mit tłumaczy pory roku. Gdy Prozerpina jest pod ziemią, przyroda zamiera i nadchodzi zima; gdy wraca, jest wiosna.

Angielski tytuł “Rape of Proserpina” zachowuje dawne znaczenie łacińskiego raptus, czyli porwania, uprowadzenia, dlatego Wikipedia woli przekład “Abduction of Proserpina”. Polski tytuł to po prostu Porwanie Prozerpiny, a włoski Ratto di Proserpina.

Dłoń na udzie

Bernini wybrał kulminację opowieści. Pluton unosi Prozerpinę z ziemi, a ona wije się, odpycha go i wyrzuca ramię w bok. Jego palce wciskają się w jej udo i talię, a marmur zdaje się ustępować jak skóra. Katalog muzeum opisuje dłonie Plutona zagłębiające się w jej ciało, gdy jego mięśnie napinają się, by utrzymać szamoczącą się postać.

Jak sprawić, by kamień wyglądał na miękki? Wikipedia opisuje, że Bernini używał różnych narzędzi do różnych powierzchni: materiałów ściernych do wygładzenia skóry, dłuta do liści i tarnika do tkaniny. Spójrz też na twarz Prozerpiny: po policzku spływa łza.

Konstrukcja jest, słowami muzeum, doprowadzona do granicy stabilności. Obie postacie odchylają się od siebie, a jednocześnie obie pozostają zwrócone ku widzowi. Cerber, połączony z Plutonem przez tkaninę, wyznacza granicę podziemi i pomaga podtrzymać grupę. Mógł zostać dodany dopiero wtedy, gdy Bernini potrzebował podpory, bo na jego zachowanym szkicu psa nie ma. Ten rysunek jest jego najwcześniejszym datowanym i jedynym znanym studium przygotowawczym do posągów dla Borghese.

W odróżnieniu od wielu ówczesnych posągów grupa ma jeden główny punkt widzenia, na wprost. Stamtąd widać jednocześnie rozpacz Prozerpiny i uścisk Plutona.

Bernini patrzył też na starsze wzory. Muzeum wskazuje antycznego Gladiatora Borghese, wtedy w kolekcji samego Scipione, w mocnym, szerokim rozstawieniu nóg Plutona, oraz strop Annibalego Carracciego w Palazzo Farnese, jeśli chodzi o ciała.

Zamówienie, dar i powrót

• Czerwiec 1621: Scipione Borghese wypłaca Berniniemu 300 skudów zaliczki za “posąg Plutona porywającego Prozerpinę” i popiersie zmarłego papieża Pawła V, swojego wuja.
• Wrzesień 1622: gotowy jest cokół z białego marmuru. Widniał na nim łaciński dwuwiersz kardynała Maffea Barberiniego, przyszłego papieża Urbana VIII, w imieniu Prozerpiny. W przekładzie muzeum: “O ty, który pochylony nad ziemią zbierasz kwiaty, spójrz na mnie, gdy jestem porywana do domu okrutnego Dis”.
• Jesień 1622: grupa opuszcza pracownię Berniniego przy Santa Maria Maggiore i, chroniona drewnianą konstrukcją, trafia do Villi Ludovisi. Scipione podarował ją kardynałowi Ludovicowi Ludovisiemu, bratankowi nowego papieża Grzegorza XV. Muzeum widzi w tym darze odpowiedź na mniej przychylny klimat polityczny po wyborze.
• Koniec XIX wieku: Villa Ludovisi zostaje zburzona, a grupa trafia do nowego Palazzo Boncompagni Ludovisi.
• 1908: państwo włoskie kupuje ją i zwraca Galerii Borghese, na środek Sali Cesarzy.
• 1911: Pietro Fortunati rzeźbi obecny cokół. Oryginalny cokół z dwuwierszem Barberiniego zaginął.

Ten dar tłumaczy, dlaczego powstało Apollo i Dafne. Wikipedia zauważa, że nowa grupa prawdopodobnie zastąpiła tę, którą Scipione oddał.

Gdzie stoi

Grupa stoi na środku sali 4, Sali Cesarzy, zwanej też Galerią, na parterze. Sala bierze nazwę od 18 popiersi Dwunastu Cezarów z porfiru i alabastru, z kilkoma powtórzeniami i Junoną, wykonanych w XVII wieku. Nad nimi Domenico de Angelis namalował w latach 1778-1780 na sklepieniu historię nimfy morskiej Galatei. Wokół sali stoją cztery marmurowe wazy pór roku z 1785 roku.

Jak zobaczyć ją podczas wizyty

Galeria Borghese wpuszcza zwiedzających co godzinę w dwugodzinnych przedziałach czasowych, do 180 osób na przedział, a każdy bilet wymaga rezerwacji. Sala 4 leży na parterze razem z innymi grupami Berniniego: Dawidem w sali 2 i Apollem i Dafne w sali 3.

Oficjalny bilet kosztuje 18 € (16 € + 2 € opłaty za rezerwację), czyli około 20 USD, bez możliwości zwrotu. Zwiedzanie z przewodnikiem kosztuje od 55 USD od osoby z bezpłatnym odwołaniem do 24 godzin wcześniej, a strona z biletami i wycieczkami porównuje wszystkie opcje.

Pełny zestaw opisują rzeźby Berniniego w Galerii Borghese na naszej stronie z arcydziełami.