Apollon ve Daphne: Bernini'nin Heykeli ve Mitin Hikâyesi

Apollon ve Daphne, Gian Lorenzo Bernini’nin 1622 ile 1625 arasında Kardinal Scipione Borghese için yonttuğu, gerçek boyutlu bir mermer heykel grubudur. Ovidius’un Dönüşümler (Metamorphoses) eserinde, tanrı Apollon’un kovaladığı peri kızı Daphne’nin bir defne ağacına dönüştüğü anı gösterir. 243 cm yüksekliğindedir, Carrara mermerinden yapılmıştır ve hâlâ kendisi için yapıldığı villada durur: Roma’daki Borghese Galerisi’nde, adını ondan alan 3 numaralı salonda. Apollo ve Daphne olarak da anılır.

Ovidius’un Dönüşümler’indeki mit

Hikâye, Ovidius’un MS birinci yüzyılın başında yazdığı Latince dönüşümler şiiri Dönüşümler’in I. kitabındadır. Bir Yunan mitinin Roma anlatımıdır: Apollon güneşin, müziğin ve şiirin tanrısıdır; Daphne ise ırmak tanrısı Peneios’un kızı ve av tanrıçası Diana’nın takipçisi olan bir peri kızıdır.

Her şeyi Cupid başlatır. Yayıyla gururlanan Apollon küçük tanrının oklarıyla alay eder, Cupid de iki atışla intikam alır. Borghese Galerisi’nin kendi kataloğu bunu şöyle özetler: altın bir ok Apollon’u Daphne’ye âşık eder, kurşundan bir ok ise Daphne’nin her türlü aşkı reddetmesine yol açar. Apollon onu kovalar. Daphne gücü tükenene kadar koşar, sonra babasına, tanrının arzusunu uyandıran bedenini değiştirmesi için yalvarır.

Duası hemen kabul edilir. Ovidius’un sözleriyle, göğsünü ağaç kabuğu sarar, saçları yaprağa, kolları dala dönüşür ve ayakları kök salar. Apollon ağacı yine de sever. Defneyi kendine ait ilan eder: defne onun saçlarını, lirini ve zafer alaylarındaki Romalı komutanları taçlandıracak ve sonsuza dek yeşil kalacaktır. Defne çelenginin şairlerin ve galiplerin simgesi olmasının nedeni budur.

Bernini dönüşümü nasıl yonttu

Bernini, değişimin gerçekleştiği o tek saniyeyi seçti. Apollon, Daphne’ye henüz yetişmiştir. Sağ ayağı yerde, sol ayağı hâlâ havadadır, pelerini koşudan dolayı arkasında uçuşur. Sol eli onun bedenine uzanır ve onun yerine ağaç kabuğuna dokunur. Daphne’nin kolları yukarı fırlar ve yüzü ona doğru döner, ama ayak parmakları çoktan kök olmuştur, el parmakları ve saçları da defne yapraklarına dönüşmüştür.

Müzenin kayıtları işi adım adım izlemenizi sağlar:

• 2 Ağustos 1622: mermer blok satın alınır.
• 1623: Bernini aynı hami için Davut heykelini yontarken çalışma yaklaşık bir yıl durur.
• 1624: heykeltıraşa ödemeler yeniden başlar.
• Mart 1625’e kadar: taş ustası Agostino Radi’nin yaptığı kaide tamamlanır.
• Ağustos 1625: grup villaya yerleştirilir.
• 24 Kasım 1625: son ödeme. Bernini toplam 1.000 scudo aldı.

Bu, Bernini’nin Scipione Borghese için yaptığı büyük mermer grupların sonuncusuydu. Kardinalin 1622’de hediye ettiği Proserpina’nın Kaçırılışı’ndan sonra ve Davut ile aynı dönemde geldi.

Katalog, etkiyi büyük ustalıkla kullanılmış sade aletlere bağlar. Matkap, yaprağa dönüşen parmaklar ile köke dönüşen ayak parmakları arasındaki boşlukları açar ve dağınık saç buklelerini serbest bırakır. Dişli keski ağaç kabuğuna dokusunu verir. Farklı cila düzeyleri teni kumaştan ayırır. 1997 restorasyonu sırasında konservatörler, Bernini’nin en ince kısımları geri kalanı üzerinde çalışırken titreşimden korumak için alçı tamponlarla sardığını, sonra bu tamponları en sonda çıkardığını buldular.

Bernini yalnız çalışmadı. 17. yüzyıl yazarı Giovanni Battista Passeri bazı ayrıntıları Bernini’nin yetenekli yardımcısı Giuliano Finelli’ye atfetti. Heykeli yakından inceledikten sonra müze bugün Finelli’nin payını belirli bölümlerin yaratıcılığı olarak değil, genel atölye yardımı olarak tanımlıyor.

Heykelin anlamı

Grubun, bir kardinalin evindeki çıplak, pagan bir miti meşru göstermesi gerekiyordu; bunu kaide yapar. Kaidede, ejderha derisi biçiminde bir kartuş ve üzerinde geleceğin Papa VIII. Urbanus’u Kardinal Maffeo Barberini’nin iki Latince dizesi vardır. İlki şöyledir: “Quisquis amans sequitur fugitivae gaudia formae”: seven ve geçici güzelliğin zevklerinin peşine düşen herkes. İkinci dize, o âşığın ellerinin yapraklar ve acı meyvelerle dolu kalmasıyla biter. 1400’lerin sonunda Daphne zaten ayartmadan kaçan ve defne gibi her zaman yeşil, saf kalan erdemin simgesiydi.

Müzenin kataloğu heykelde ikinci bir mesaj da okur: Apollon ve defne, kardinalin kendisini ve sanat ile keyif mekânı olarak yeni villasını yüceltir.

Bernini ünlü örneklerden de yararlandı. Apollon’u, Vatikan’daki antik Belvedere Apollonu’nu sandaletlerine kadar kopyalar. Katalog ayrıca Annibale Carracci’nin Farnese Sarayı tavanındaki kaçan Akis figürüne işaret eder. Daphne’nin yüzü, Guido Reni’nin Masumların Katliamı tablosundaki çığlık atan anneyi hatırlatır. Reni, Scipione Borghese’nin en sevdiği ressamdı.

Bakılacak ayrıntılar: parmaklar, kabuk ve yazıt

Heykelin önünde dururken şunlara bakın:

• Daphne’nin parmakları. Her biri ince, ayrık defne yapraklarıyla biter.
• Apollon’un eli. Daphne’nin kalçasında, kabuğun tam teninin üzerine kapandığı yerde durur.
• Ayak parmakları. Toprağı kavrayan köklere dönüşmektedir.
• İki kartuş. Barberini’nin dizelerini taşıyan ejderha derisi kartuş 1625’ten beri oradadır. Ovidius’tan dizeler içeren kartal biçimli ikincisi 1780’lerde eklendi.
• Bitmemiş arka yüz. Bernini’nin kimsenin görmesini beklemediği bazı yüzeyler pürüzlü bırakıldı. Grup salonun ortasında durduğu için bugün görülebiliyorlar.
• Tavan. Pietro Angeletti’nin 1780’lerden kalma tonoz resmi, Cupid’in iki okuyla Apollon ve Daphne’yi vurduğunu, ortada da dönüşümü gösterir.

Borghese Galerisi’ndeki yeri

Apollon ve Daphne, zemin katta heykel koleksiyonuyla birlikte 3 numaralı salonda, Apollon ve Daphne Salonu’nda bulunur. Bernini onu şapelin yanındaki duvarın önüne yerleştirmişti. Ziyaretçiler Apollon’un sağ yanından girerdi; böylece önce kovalamacayı, en son Daphne’nin değişen bedenini görürlerdi.

18. yüzyılın sonunda Prens IV. Marcantonio Borghese villayı mimar Antonio Asprucci yönetiminde yeniden dekore ettirdi. En önemli heykeller salonlarının ortasına yerleştirildi. Bu şekilde taşınan tek modern eser Apollon ve Daphne’ydi ve 1785’te heykeltıraş Vincenzo Pacetti’nin önerisiyle bugünkü konumuna çevrildi. İkinci kartuş o zaman eklendi. Salonun 1780-1785 arasındaki dekorasyonu grubun etrafında planlandı.

Bu taşıma, grubu Bernini’nin tasarladığı bakış açısından mahrum bıraktı, ama bugün etrafında dolaşabilmenizin nedeni budur. Salonda iki Apollon eseri daha vardır: MÖ 2. yüzyıldan tanrının devasa mermer başı ve Dosso Dossi’nin Apollon ve Daphne tablosu. Dossi’nin Melissa’sı da orada asılıdır.

Grup 1625’ten beri villada kaldı. İtalyan devleti onu Borghese koleksiyonunun geri kalanıyla birlikte 1902’de satın aldı.

Ziyaretinizde görmek

Borghese Galerisi’ne her ziyaret iki saatlik bir giriş dilimiyle yapılır. Giriş saat başındadır, her dilime en fazla 180 kişi alınır ve ücretsiz biletler için bile rezervasyon zorunludur. 1’den 4’e kadar salonların hepsi zemin kattadır; böylece Canova’nın Pauline Bonaparte’ını, Bernini’nin Davut’unu ve Apollon ve Daphne’yi birbirine yakın görebilirsiniz. Flaş ve tripod kullanmadan fotoğraf çekmek serbesttir.

Resmî bilet 18 € (16 € + 2 € rezervasyon ücreti), yaklaşık $20 tutar. İade edilemez ve değiştirilemez. İndirimli ve ücretsiz kategoriler için bilet fiyatları sayfasına bakın. Heykelleri salonda size birinin anlatmasını istiyorsanız rehberli tur kişi başı $55’ten başlar ve ayrılmış bir giriş saatini içerir. Sesli rehberli bilet $44’ten başlar. İkisinin ilanında da 24 saat öncesine kadar ücretsiz iptal görünür. Tüm seçenekler bilet ve turlar sayfasında.

Apollon ve Daphne, ziyaretçilerin çoğunun görmek için geldiği kısa bir eser listesinin parçasıdır. Diğerleri ve nerede asılı oldukları için Borghese Galerisi başyapıtlarına bakın.